امیر مقامی: این چه متنی است؟!

پرینت

 این چه متنی است؟!


امیر مقامی
 
عضو هیأت علمی دانشگاه شهید اشرفی اصفهان

 

یک . شامگاه سیزدهمین روز سال نود و چهار، وزیر خارجه ایران و نماینده عالی اتحادیه اروپا در دانشگاه پلی­تکنیک لوزان، بیانیه­ای را خواندند و از دست یابی به مؤلفه­های کلیدی «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) سخن گفتند. متن انگلیسی این بیانیه را موگرینی خواند و متن فارسی را ظریف. هر دو متن از طریق خبرگزاری­ها و پایگاه­های اینترنتی رسمی (اتحادیه اروپا) در دسترس عموم قرار دارند و محرمانه نیستند. علیرغم این متن مشترک، طرف­های ایرانی و آمریکایی نسبت به صدور اسنادی غیررسمی نیز اقدام کردند که متأسفانه طی ساعات گذشته بیش از متن اصلی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. به عنوان یک پژوهشگر حقوقی، تصوّر می­کنم تا پیش از دست­یابی طرفین مذاکره به «برجام»، هرگونه گفتگو درباره متن­های غیررسمی، جز انذار و ارشاد مذاکره­کنندگان اثر دیگری ندارد. به واقع، تنها متنی که اکنون می­تواند مورد استناد (سیاسی) همه طرفها قرار بگیرد، همان متن بیانیه موگرینی – ظریف است. اما این متن، چیست و چه می گوید؟ یادداشت حاضر، گذاری است به برخی از ابعاد حقوقی بین المللی نتایج مذاکرات هسته ای و ابعاد فنی و سیاسی (داخلی) آن را فرومیگذارد!

دو. متن مزبور، تنها یک بیانیه مطبوعاتی است. بیان آن حامل کلیاتی است که نشان می­دهد با توجه به عزم سیاسی و حسن نیت طرفین، ایران و 3+3 با اذعان به این که «ایران، یک برنامه هسته ای صلح آمیز را پیگیری می کند»، توانسته اند راه حلهایی را پیدا کنند که ضمن تضمین ماهیت صرفاً صلح آمیز برنامه هسته ای ایران، می تواند به طور جامع، همه تحریم های هسته ای ایران را پایان دهد. جزئیات این راه حلها، شامل اقدامات گام به گام یا جدول زمانی، در مرحله تدوین برجام مشخص خواهند شد.

سه. متن حاضر، نشان می دهد در چهارچوب برنامه اقدام مشترک (ژنو/2013) و همانگونه که سند مزبور پیش بینی کرده بود، با تدوین برجام، شورای امنیت ملل متحد از توافق نهایی حمایت خواهد کرد. بدین ترتیب، گرچه این مذاکرات، ماهیتی شبه قراردادی دارد اما قرار نیست به انعقاد یک معاهده بین المللی منجر شود. بلکه برخلاف همه موارد پیشین، اعضای دائم شورای امنیت به جای تحمیل قطعنامه به دولتی که به زعم ایشان، ممکن است تهدیدی علیه صلح و امنیت بین المللی رقم زده باشد، با دولت مزبور (ایران)، مذاکره کرده اند و راه حلی توافقی را پیدا خواهند کرد. به عبارت دیگر، در صورت توفیق طرفها در تدوین برجام، سند مزبور به عنوان بخشی یا ضمیمه ای از یک قطعنامه آتی شورای امنیت ملل متحد خواهد بود. جالب است که تلقی معاهداتی از برجام محدودیتهای بی شماری بر مذاکره کنندگان تحمیل خواهد کرد، از جمله این که طبق کنوانسیون وین، همه دولتهای مذاکره کننده باید آن را به تصویب قوه مقننه خود برسانند و در نتیجه، دولتهای ثالث مثل عربستان سعودی و... به عنوان کشورهای ثالث، تعهدی در قبال چنان معاهده ای نخواهند داشت! اما اساساً قرار نیست این توافق، به یک معاهده تبدیل شود، بلکه به عنوان یک قطعنامه آتی شورای امنیت در چهارچوب مواد 25 و 103 منشور ملل متحد قرار خواهد گرفت. به موجب ماده 25 منشور، قطعنامه های شورای امنیت که تحت فصل هفتم منشور به تصویب می رسند (همچون همه قطعنامه های تحریمی پیشین علیه ایران)، برای همه دولتهای عضو ملل متحد (اعم از ایران، مذاکره کنندگان و طرفهای ثالث)، الزام آور خواهد بود، بدون آن که نیازی به تصویب قوه مقننه هیچ یک از کشورها باشد. چنین امری، نتیجه برتری حقوق بین الملل بر حقوق داخلی است و با توجه به تحولات مربوط به اصل حاکمیت ملی، به منزله مخدوش ساختن حاکمیت ملی هیچ دولتی نخواهد بود.

چهار. مسأله دیگر لغو تحریم هاست. چرا فقط تحریم های هسته ای لغو و متوقف می شوند؟ واقعیت این است که تحریم های علیه ایران، متنوع و گوناگون است. بعضی تحریمها با اهداف سیاسی از ابتدای انقلاب به ویژه پس از واقعه «لانه جاسوسی»، آغاز شده اند و مرور تاریخی انواع تحریمها از حوصله این مختصر، خارج است. تحریمهای هسته ای شامل تحریمهای شورای امنیت، تحریمهای اتحادیه اروپا و آمریکاست. به جز تحریمهای شورای امنیت، دولتهای ثالث الزامی به رعایت سایر تحریمها نداند و همراهی آنها، بیشتر ناشی از جو سیاسی بین المللی علیه ایران بوده است. به علاوه، تحریمهای دیگر، موضوع مذاکره نبوده اند و همانگونه که مقامات ایرانی بارها تکرار کرده اند، فقط درباره موضوع هسته ای با آمریکا و دیگر اعضای 3+3 مذاکره می کنند. طبیعی است که لغو سایر تحریمها نیازمند عزم سیاسی برای تکمیل این مذاکرات و یا برقراری مذاکراتی جداگانه است؛ مگر آن که حوادث و رویدادهای دیگری آمریکا را به لغو تحریمها متمایل سازد.

پنج. بر اساس متن بیانیه مطبوعاتی، با تحقق توافق برجام، «تحریم های شورای امنیت لغو» خواهد شد. در واقع مذاکره کنندگان با توجه به ماهیت مذاکرات و وضعیت خود در شورای امنیت، طبق برجام متعهد خواهند شد که قطعنامه ای با مضمون لغو تحریم های پیشین هسته ای، به تصویب شورای امنیت برسانند. در اینصورت هیچ تحریم بین المللی دیگری درباره ایران در شورای امنیت باقی نخواهد ماند. «اجرای تحریمهای هسته ای اتحادیه اروپا»، طبق زمانبندی احتمالی برجام، «ملغی» خواهد شد و این تعهدی است که از سوی نماینده عالی اتحادیه سپرده خواهد شد. اما لغو تحریمهای کنگره آمریکا نیازمند مصوبه کنگره است و دولت آمریکا نمی تواند به جای کنگره (قوه مقننه)، تعهد به لغو تحریمها بدهد اما در چهارچوب حقوق اساسی آمریکا می تواند متوقف گردد. بدین ترتیب، رئیس جمهور آمریکا یک تنه متعهد به مراعات توافق سیاسی مزبور در خصوص توقف تحریم ها خواهد بود زیرا در نظام حقوقی آمریکا، اجرای تحریمها با فرمانهای اجرایی رئیس جمهور صورت می گیرد و از آنجا که برجام از تأیید شورای امنیت برخوردار خواهد شد، رئیس جمهور آینده آمریکا از نظر حقوقی قادر به نادیده گرفتن این تعهد نخواهد بود. البته عدم پایبندی به تعهدات، موضوعی متفاوت است که با واکنش مناسب احتمالی ایران روبرو خواهد شد. اساسا چنین تحریم هایی زمانی برای آنها موفقیت آمیز خواهد بود که بتوانند هجمه و ائتلافی جهانی علیه ایران سامان دهد و چنانچه آنگونه که رئیس جمهور روحانی می گوید، ایران به تعامل مثبت و سازنده با جهان ادامه دهد، چنین تحریم های یکجانبه ای از سوی سایر کشورها جدی گرفته نخواهد شد. همکاری های نفتی و صنعتی ایران و فرانسه در اواخر دهه هفتاد، تجربه ای است که نشان می دهد تحریم های یکجانبه آمریکا، در صورت وجود فضای سیاسی مثبت در ایران، فاقد تأثیر جدی خواهند بود.

شش. موضوع دیگر، اجرا یا تصویب پروتکل الحاقی است. شورای امنیت می تواند در صورتی که برای حفظ صلح و امنیت بین المللی ضروری بداند، اجرای مقررات پروتکل را از هر کشوری بخواهد. بدین ترتیب، تعهد ایران به اجرای ترتیبات راستی آزمایی فراتر از ان.پی.تی ناشی از قطعنامه شورای امنیت خواهد بود و نه رضایت به معاهده که نیازمند تصویب مجلس است. لذا در صورت پایان دوره راستی آزمایی و عادی شدن برنامه هسته ای ایران، ایران می تواند درباره تصویب یا عدم تصویب پروتکل تصمیم گیری کند. بدیهی است که دوران راستی آزمایی هنوز مورد توافق قرار نگرفته است. علاوه بر این، طبق اصل 59 قانون اساسی می توان تصویب پروتکل را به همه پرسی گذاشت.

هفت. هنوز برای بحث درباره جزئیات توافق هسته ای زود است زیرا چنین توافقی هنوز جنبه حقوقی به خود نگرفته است و هنوز هیچ تعهدی از سوی هیچ یک از طرفین پدید نیامده است. طبق توافق ژنو، «بر هیچ چیز توافق نخواهد شد مگر آن که بر همه چیز توافق شود.» با وجود این، می توان امیدوار بود که برجام بتواند، نگرانی های غرب را پاسخ دهد، برنامه هسته ای ایران را حفظ کرده و به حالت عادی برگرداند و سبب لغو تحریمهای ناعادلانه بین المللی و یکجانبه شود. به علاوه در هر تحلیلی باید به چند نکته «ظریف» توجه داشت:

1. ایران، تنها کشوری است که قطعنامه های شورای امنیت را به چالش کشیده و برای لغو آنها از روشهای مسالمت آمیز بهره می برد. ایران، اینک ثمره درختی را می چیند که در کنفرانس سانفرانسیسکو با اصرار بر درج بند 4 ماده 2 کنونی منشور، کاشته شد.

2. قدرتهای جهانی به جای اصرار بی فایده بر تحریم های ناعادلانه، ایران را به عنوان طرف «توافق» به رسمیت شناخته اند که می تواند بخشی از «راه حل» مسائل مربوط به خود باشد. بدین ترتیب، قطعنامه شورای امنیت با رضایت سیاسی ایران و طرفهای مذاکره، حاصل خواهد شد و نه با تحمیل یکجانبه. این مذاکرات، فی نفسه نشانه ای از شکست یا پایان خودخواسته هژمونی آمریکاست و امید به پدیداری فضای تازه ای را در روابط بین الملل، ایجاد می کند که در آن، تصمیمات مهم با حضور همه بازیگران مؤثر اعم از کوچک و بزرگ، اتخاذ می شود. آینده نشان خواهد داد که این امید، واقعی است یا واهی. البته تحول این فضا را بیشتر باید مرهون درس آموزی اوباما از انزوای آمریکا در عصر بوش، دانست.

3. طبق موازین موجود حقوق بین الملل، اگر فقدان نهادی قضایی برای ارزیابی تصمیم شورای امنیت را لحاظ کنیم و با در نظرداشتن آموزه صلاحدید شورای امنیت که در رویه قضایی بین المللی از جمله قضایای تادیچ و لاکربی و... بارها تکرار شده است، پیش از توافق ژنو، ایران مجوز قانونی غنی سازی خود را به موجب قطعنامه های شورا، از دست داده بود. این مذاکرات، سبب بازگشت امکان قانونی برای غنی سازی خواهد شد و در صورت توفیق، پرونده ایران مانند سایر اعضای ان.پی.تی به آژانس بازخواهد گشت.

4. اوباما در جایی گفته بود که اگر می توانست همه پیچ و مهره های هسته ای ایران را با دست خود باز می کرد. طبیعی است که ایران نیز اگر می توانست می خواست فارغ از هر نظارت و هیاهویی، برنامه صلح آمیز هسته ای خود را پیش ببرد. اما واقعیت جامعه بین المللی امروز، برآورنده میل باطنی هیچ یک از طرفها نیست. این مذاکرات می تواند نقطه تعادل را در بازی آرزو – واقعیت پدیدار سازد، آنچنانکه آن نقطه تعادل، خود به یک «مطلوب» تبدیل شود.


ما 12 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم

Design by Joomla 1.6 templates